Tegelijkertijd

Sanne merkte op dat wanneer je ‘stilte’ opzoekt in het woordenboek, je doorgaans een definitie leest die neerkomt op ‘de afwezigheid van geluid’. Als je daarentegen de term ‘geluid’ opzoekt, vind je niets over de afwezigheid van stilte. Wel iets in de trant van ‘een trillende beweging van lucht die kan worden gehoord’. Wat zegt dat over onze manier van denken over stilte en geluid? Is geluid zo alomtegenwoordig dat het de norm is geworden en dat daarom stilte enkel kan worden gedefinieerd als het ontbreken van geluid? Als stilte zou bestaan, zou die dan hoorbaar zijn of juist niet hoorbaar. Dat wat je niet hoort, is de stilte. 
Is stilte het tegenovergestelde van geluid? Kan stilte enkel bestaan bij de afwezigheid van geluid en kan geluid enkel bestaan bij de afwezigheid van stilte? Heffen ze elkaar op of maken ze elkaar juist mogelijk? Op beide vragen antwoord ik ‘ja’, voorlopig.

Terwijl Sanne onderzoek doet naar stilte voor haar project Het Stiltemuseum, doet Lisa onderzoek naar tegenstellingen voor haar voorstelling TWO. Het lijkt erop dat deze twee projecten, die allebei in de tweede helft van het jaar te zien & horen zullen zijn, elkaar voeden. Dat er onbedoeld een kruisbestuiving aan de gang is. Met één been in beide projecten, met heel mijn hoofd en lijf in allebei tegelijk, gaat dat bij mij vanzelf.  

Sinds ik met Lisa over tegenstellingen nadenk, is mijn idee over wat een tegenstelling is duigen gevallen. Tot voor kort had ik het denken in tegenstellingen gezien als een manier om twee dingen uit elkaar te halen en ze tegenover elkaar te plaatsen. Twee uitersten die elkaars gelijktijdige bestaan uitsluiten. Donker is het tegenovergestelde van licht: ze kunnen enkel bestaan in elkaars afwezigheid. De nacht is donker omdat ze niet licht is. Het is enkel dag als het niet nacht is. 

Toen Lisa en ik aan de voorstelling ALL. werkten, las Lisa een interview met Susan Sontag. Een interview dat bepalend is geweest voor de voorstelling en voor hoe Lisa en ik met elkaar spreken over tegenstellingen. In het interview vertelt Susan Sontag dat het één van haar missies is om het onderscheid tussen denken en voelen op te heffen.
‘I have the impression that thinking is a form of feeling and that feeling is a form of thinking.’ 

Denken en voelen als vormen van elkaar. Voelen en denken vormen elkaar. 

Nadien ben ik een tijdje geneigd om alle tegenstellingen overboord te gooien, uit het raam, uit mijn hoofd maar ik kom daar iets later op terug. Terwijl ik een brief schrijf naar Lisa, bedenk ik me dat het denken in tegenstellingen niet alleen een manier is om dingen tegenover elkaar te plaatsen maar ook, vooral, een manier om twee dingen samen te brengen. Met elkaar in verband te brengen, een relatie te scheppen, een manier om afhankelijkheid te creëren. Het is donker omdat het ook licht kan zijn. Donker en licht bestaan in elkaars aanwezigheid en niet enkel in elkaars afwezigheid. Waar het donker is, is het licht zowel afwezig als aanwezig. 

Sinds een paar maanden heeft BOG. een nieuwe werkplek, op mijn route daarnaartoe kom ik altijd voorbij een muur met daarop in graffiti ‘tegelijkertijd’

Door te lezen in het boek ‘Taoïsme de weg om niet te volgen’ van Patricia de Martelaere ontstaan er nog veel meer mogelijkheden om tegenstellingen te zien. Net zoals het interview met Susan Sontag vormen haar boeken een deurtje naar een andere manier van denken. Aan de hand van het bekende duo yin en yang beschrijft Patricia de Martelaere het concept van tegenstellingen in het taoïsme waarin tegenstellingen net zo goed wel als niet bestaan. Ze schrijft dat yin en yang vaak ten onrechte worden beschreven als soorten van dingen of als vaste eigenschappen van dingen, zoals vrouwelijk (yin) – mannelijk (yang), licht – donker, warm – koud, zacht – sterk. 
‘Maar yin en yang zijn niet tegengesteld op dezelfde manier als rationele concepten dat zijn: ze zijn organisch met elkaar verbonden en gaan in een ononderbroken stroom geleidelijk in elkaar over. Men kan zich het onderscheid tussen yin en yang dan ook het best voorstellen als fasen in een alternerende beweging , zoals de getijden van de zee, het op- en ondergaan van de zon en de opeenvolging van de seizoenen.’ ‘Al wat leeft kan slechts overleven doordat het tijdig weet te alterneren tussen yin en yang.’ Ze geeft voorbeelden waaronder rust en activiteit, gezondheid en ziekte, leven en dood. ‘Alles wat bestaat ‘leeft’ in zekere zin omdat het is opgenomen in de grote cyclus van veranderingen, waarin het ooit is ontstaan en dus onvermijdelijk zal vergaan.’ 

Sindsdien oefenen Lisa en ik in het anders ervaren van tegenstellingen in onze levens. Met ‘anders’ bedoel ik denk ik: dat tegenstellingen elkaars bestaan niet uitsluiten. Dat ze dus tegelijkertijd 

Zo merkte ik dat het ook mogelijk is om stilte niet als het tegenovergestelde van geluid te ervaren. Stilte is niet per se de afwezigheid van geluid maar kan ook een vorm van geluid zijn. Een ervaring van stilte lijkt te ontstaan bij de verwachting of mogelijkheid van bepaalde geluiden. Als die geluiden niet hoorbaar zijn, hoor je andere geluiden die minder opvielen en die je niet als storend ervaart. In die ervaring van stilte hoor je wel geluiden: misschien het ruisen van bomen in de wind, van een snelweg in de verte, de roep van een vogel. En zelfs als je geen geluiden lijkt te horen, ben je er altijd zelf nog: je eigen ademhaling en hartslag. Het schijnt dat de meeste mensen niet langer dan een kwartier in het complete stille ruimte kunnen doorbrengen. Misschien komt het door de verhevigde ervaring van jezelf, de ervaring dat er niets anders is dan jijzelf is wellicht ondraaglijk. Stilte is enkel ervaarbaar als je aanwezig bent en als er een wereld is waar er geluiden hoorbaar zouden kunnen zijn. Zo gezien lijkt me dat stilte een vorm van geluid is, een geluid dat je niet kan horen maar waar je naar kunt luisteren.

Componist/muzikant Pauline Oliveros ontwikkelde een kunstpraktijk rond ‘deep listening’ en maakt een onderscheid tussen horen en luisteren (klik hier). Horen omschrijft ze als de fysieke mogelijkheid om geluid te ervaren en maakt van bepaalde trillingen hoorbare geluiden. Luisteren als het geven van aandacht aan wat je ervaart, zowel akoestisch als mentaal. Het is de interpretatie van geluidstrillingen. Bijvoorbeeld de interpretatie van het ruisen van bomen, een snelweg in de verte en de roep van een vogel als ‘stilte’. 

De volgende vraag, kan geluid ook een vorm van stilte zijn? In een museum zie ik een doek, gemaakt door muzikanten Don en Moki Cherry, gemaakt ter versiering van het podium waar ze zouden spelen.
Er staat

MUSIC OF UNIVERSAL SILENCE

Hoewel ik hun muziek niet zou omschrijven als stilte, bevat ze misschien wel evenveel hoorbare stilte als onhoorbaar geluid, en evenveel onhoorbare stilte als hoorbaar geluid.